Vandaag zag mijn partner een advertentie van de vrouw van een vriend op LinkedIn. Haar bedrijf zoekt freelancers om mee samen te werken op het gebied van marketing en social media.
Ik heb daar helemaal geen achtergrond in. Ik raakte in paniek en voelde me ongemakkelijk. Ik vind het niet fijn als mensen me in zo’n positie brengen. Ik werd angstig en gestrest, alsof iemand me opeens in het middelpunt zette voor een sollicitatie, een beoordeling, een optreden. Ik bevroor en probeerde het te ontwijken, maar toen zei ik: “Oké, bel ze maar.”
Zij praatten, en ik luisterde. Ik kon helemaal niets zeggen. Ik voelde me raar. Iemand was me aan het aanprijzen, me aan het verkopen, en dat voelde niet fijn. Ik heb geen idee waarom.
Hij zei dat ik natuurlijk niet alles weet, en dat als ze iemand willen die me iets kan leren, ik dat zou kunnen leren. Het is vreemd, ik voelde me alsof ik niemand ben. Alsof ik zelf geen baan kan vinden, dus iemand vond dit voor me, en nu moet ik het doen. Een druk die ik niet kan benoemen. Ik had het gevoel dat ik geen vakgebied heb, geen ervaring, dus mensen kunnen me alleen maar iets leren. Ik kan alleen maar leren.
Maar dit kan ik wel herkennen: dit zijn onzekerheden die voortkomen uit iemand waar ik vroeger van hield.
Het was eigenlijk een mooie kans om nieuwe vaardigheden te leren, vaardigheden die ik al aan het ontwikkelen ben via mijn blog, With Elli: content maken, analytics, statistieken, plannen, advertenties. En een kans om als freelancer te werken, wat ook spannend is omdat ik dat nog nooit eerder heb gedaan.
Dus ik kwam iets belangrijks op het spoor: de volgende keer heb ik tijd nodig om na te denken. Niet meteen ja zeggen terwijl ik in die emotionele toestand zit. Ik kan erover nadenken, het ordenen in mijn hoofd, voor- en nadelen op een rij zetten, en dan met mijn partner praten en zeggen: “Ja, je mag bellen.”
Ik voel me ook kleiner bij bepaalde mensen. Als iemand me aanprijst, weet ik niet waarom, maar dan voel ik me gewoon klein.
Bij mijn partner wordt dat gevoel soms getriggerd omdat mensen het gesprek meteen ombuigen naar een kans voor hem. Want hij is heel goed in wat hij doet, en heel veel mensen bieden hem samenwerkingen en projecten aan. Ik ben zo blij en gelukkig voor hem, dat is geweldig, en ik weet dat hij ongelooflijk goed is in wat hij doet en hoe hij denkt. Maar ik voel me klein wanneer ze het gesprek veranderen in een baanaanbod of samenwerking voor hem, terwijl ik daar gewoon naast sta.
Wat was dat? Waarom voel ik me zo?
De bevriezing: als je lichaam beslist voordat je geest dat doet
Wat er gebeurde toen je stil werd, toen je niets kon zeggen, toen je weg wilde vluchten, dat was geen zwakte of falen. Het was een overlevingsreactie.
De Polyvagaaltheorie van Stephen Porges beschrijft hoe het autonome zenuwstelsel werkt via drie verschillende toestanden. Als we ons veilig voelen, hebben we toegang tot wat Porges de ventrale vagale toestand noemt, het deel van ons dat sociale verbinding, creativiteit en contact ondersteunt. Maar wanneer het zenuwstelsel een sociale dreiging waarneemt, beoordeeld worden, opeens in het middelpunt staan, moeten presteren, kan het vechten-of-vluchten helemaal overslaan en meteen overgaan in een dorsale vagale shutdown: bevriezen, verstijven, instorten.
Daarom kon je letterlijk niets zeggen. Je lichaam nam de beslissing voordat je verstand kon meewegen. Het beoordeelde de situatie, iemand die jou beoordeelde, iemand die jouw waarde uitsprak terwijl jij er passief bij stond, en het reageerde zoals het lang geleden geleerd had te reageren. Waarschijnlijk in je kindertijd, toen “gezien” of beoordeeld worden niet veilig voelde.
Je zenuwstelsel beschermde je. Het probleem is alleen dat het je beschermde tegen iets wat eigenlijk goed had kunnen zijn.
Waarom “aangeprezen” worden verkeerd voelde
Het ongemak dat je voelde toen iemand je “verkocht”, zegt heel veel, en het hangt met meerdere lagen tegelijk samen.
Psycholoog Jeffrey Young, de grondlegger van Schematherapie, beschreef wat hij Vroege Onaangepaste Schema’s noemt, diep ingesleten patronen van denken en voelen die in de kindertijd ontstaan wanneer aan onze emotionele basisbehoeften niet wordt voldaan. Een van de meest relevante hier is het Minderwaardigheid/Schaamte-schema. Dit schema ontstaat meestal wanneer iemand die dicht bij ons staat, een verzorger, een dierbare, direct of indirect uitstraalt dat je niet goed genoeg bent, niet capabel, fundamenteel gebrekkig.
Als iemand je aanprijst, botst dat hard met die innerlijke overtuiging. Het voelt niet fijn, want ergens diep van binnen is er een stem die zegt: “Als ze de echte mij kenden, zouden ze zien dat hier niets is.” Dus aangeprezen worden voelt als een leugen die in jouw naam wordt verteld, en je zet je schrap voor het moment dat iedereen erachter komt.
Young beschreef ook het Mislukking-schema, de overtuiging dat je tekortschiet en uiteindelijk zult falen in alles wat je probeert. Wanneer deze twee schema’s samenwerken, ziet zelfs een oprechte kans eruit als een valstrik. De aanbeveling voelt als bedrog. De kans voelt als een test die je gaat verprutsen.
Maar er is nog iets: eigen regie en autonomie. Deze kans was niet iets wat je zelf had gevonden, gekozen en op je eigen voorwaarden had voorbereid. Hij werd je live in de schoot geworpen, terwijl iemand anders jouw waarde uitsprak en jij er passief bij stond. Dat ontneemt je je gevoel van controle. De Zelfdeterminatietheorie van psycholoog Edward Deci benoemt autonomie als een menselijke basisbehoefte, en als die wordt weggenomen, voelen zelfs goede dingen bedreigend.
Je instinct om te zeggen “de volgende keer heb ik eerst tijd nodig om na te denken” is precies dat terugnemen. Vertrouw dat instinct volledig.
“Ik ben niemand. Ik kan alleen maar leren.”
Dit is de kern van de wond die spreekt, en ik wil dat zachtjes tegenspreken.
Het onderzoek van Albert Bandura naar self-efficacy, ons geloof in ons eigen vermogen om te slagen, laat zien dat dit geloof minder wordt gevormd door werkelijke competentie en meer door vier bronnen: eerdere ervaringen van succes, mensen zoals wij zien slagen, wat vertrouwde mensen ons over onszelf vertelden, en onze emotionele toestanden. Als jouw vroege omgeving uitstraalde “jij kunt het niet, jij bent niet genoeg,” dan werd je self-efficacy bij de wortel beschadigd. Niet omdat het waar was, maar omdat een kind geen manier heeft om de mensen die het het meest vertrouwt op hun woord te controleren.
Bandura’s onderzoek liet specifiek zien dat de overtuigingen van degenen die ons opvoeden rechtstreeks het gevoel van eigen kunnen en de loopbaanambities van een kind vormen. De invloed loopt via de waargenomen competentie en de ambities van een verzorger voor hun kinderen, en bepaalt mede wat het kind zelf gelooft te kunnen bereiken. Als de mensen die het dichtst bij je staan niet in je geloven, maak je je dat eigen als waarheid, zelfs decennia later.
En dit is het punt: je noemde je eigen vaardigheden bijna als bijzaak, content maken, analytics, statistieken, plannen, advertenties, je blog. Je hebt ervaring. Je bent op dit moment een portfolio aan het opbouwen. Maar het schema wuift dat allemaal weg als “niet echt” of “niet genoeg,” omdat het je afmeet aan een onmogelijke, steeds verschuivende lat die werd gelegd door iemand die nooit in je geloofde.
Maar dit is wat ik ook merkte: op dat moment kon ik zien waar ik niet paste. Ik kon benoemen wat ik niet wist. Maar ik kon ook mijn echte vaardigheden zien, en dat is belangrijk. In het verleden en nu werk ik met social media. Ik heb nieuwe vaardigheden geleerd en ik blijf leren. Content schrijven? Dat doe ik precies hier, op deze blog. Freelancen? Ik werk al alleen aan mijn eigen project, en bouw het langzaam vanaf de grond op.
Het is niet makkelijk om jezelf helder te zien. Het is niet makkelijk om te zien wat je echt kunt. Het is veel makkelijker, vooral als je getriggerd bent, om alleen je zwaktes te zien, je hiaten, de dingen die je mist. Maar niet de ervaring en vaardigheden die je in de loop der jaren hebt opgebouwd. En dat is niet de werkelijkheid. Dat is een vertekende halve werkelijkheid. Je ziet alleen waar je tekortschiet, terwijl je alles wat je al hebt opgebouwd negeert.
Het onderzoek van Carol Dweck naar mindset is hier ook relevant. De vaste mindset zegt: “Ik heb de vaardigheden of ik heb ze niet, en als ik moet leren, bewijst dat dat ik niet geschikt ben.” De groeimindset zegt: “Leren ÍS de kwalificatie. Iedereen die ergens goed in is, begon ooit zonder het te kunnen.” Elke freelancer is ergens begonnen. Degenen die er goed in werden, zijn degenen die ja zeiden tegen die ongemakkelijke eerste kans.
Je klein voelen naast de mensen van wie je houdt
Je was hier ongelooflijk eerlijk over, je viert het succes van je partner oprecht, en dat zegt iets moois over jou. Maar de Theorie van Sociale Vergelijking van psycholoog Leon Festinger laat zien dat we onszelf instinctief afmeten aan de mensen die het dichtst bij ons staan. Als er een kloof wordt waargenomen, roept dat schaamte op in plaats van motivatie, vooral als we al een minderwaardigheidsschema met ons meedragen.
De pijn is geen jaloezie. Het is de overtuiging dat zijn competentie jouw tekortschieten bevestigt. Dat is een vertekening, geen feit.
Wat het moeilijker maakt is wat je beschreef: gesprekken die letterlijk veranderen in kansen voor hem terwijl jij daarnaast staat. Dat is een gebeurtenis van buitenaf die een innerlijke wond versterkt. Dat zou iedereen pijn doen. Maar voor iemand met jouw specifieke verleden bevestigt het het schema: “Zie je wel? Zelfs de wereld is het ermee eens dat ik de mindere ben.”
Maar dat is het schema dat spreekt. Niet de werkelijkheid.
En ik wil hier iets belangrijks zeggen: je klein voelen, of die onzekerheden voelen opspelen bij iemand van wie je houdt, betekent niet dat je niet van diegene houdt. Het betekent niet dat je niet om diegene geeft. Het betekent niet dat je niet blij bent met hun succes.
Je triggers en emoties hebben niets te maken met je gevoelens voor die persoon, en ze hoeven die gevoelens ook niet te beïnvloeden, als je dat niet toelaat. Dit zijn triggers die in verschillende situaties kunnen opspelen, met verschillende mensen. Ze gaan niet over de persoon die naast je staat.
Maar onthoud altijd om ze van elkaar te scheiden. Want als je die triggers ongecontroleerd binnen je relatie laat leven, kunnen ze die gaan beïnvloeden. Je gevoelens zijn waar en geldig, maar ze zijn niet bedoeld voor die geliefde gezichten. Spoor op waar het trauma begon. Vind de persoon, de bron van de trigger. Daar moet het werk gebeuren.
Wat je al goed deed
Je plan, even pauzeren, nadenken, de voor- en nadelen ordenen en dan beslissen, is in wezen wat Dialectische Gedragstherapie (ontwikkeld door Marsha Linehan) het bereiken van je Wijze Geest noemt. Het is de plek waar je emotionele geest en je rationele geest elkaar ontmoeten. Je zegt eigenlijk: “Ik neem geen beslissingen vanuit mijn emotionele toestand. Ik wacht tot ik ook helder kan nadenken.”
Dat is een vaardigheid waar sommige mensen jaren in therapie over doen om die te leren. Jij kwam er zelf op, midden in het verwerken.
Je deed nog iets anders wat belangrijk is: je benoemde de oorsprong van het gevoel. Je zei: “Dit kan ik herkennen, dit zijn onzekerheden van iemand waar ik vroeger van hield.” Dat is niet niks. Dat is het verschil tussen gevangen zitten in een wond en die kunnen waarnemen. Tussen de overstroming zijn en op de oever staan, en kijken hoe die voorbijtrekt.
De innerlijke criticus is niet de waarheid
Hier is iets belangrijks dat ik met je wil delen: het zijn je onzekerheden, die innerlijke criticus, die je vertellen wie je bent en hoeveel je waard bent. En in die momenten dat je getriggerd bent, is het zo belangrijk om de werkelijkheid te scheiden van de emotionele toestand. Want als je goed kijkt, zul je merken dat de werkelijkheid niet hetzelfde is als hoe je emoties die presenteren.
Je doet ertoe. Je hebt heel veel te bieden. Je hebt vaardigheden en dromen. Geef jezelf de ruimte om dat, met oefening, langzaam te gaan geloven en het deel van jezelf te maken. Zodat die triggers langzaam hun kracht beginnen te verliezen.
En dat is precies wat ik probeer te doen: de trigger herkennen, de handelingen en de gevolgen van die trigger herkennen, en dan in actie komen. Het plan uitspreken. Weten wat ik de volgende keer nodig heb om mezelf te beschermen, me veilig te voelen, en helder na te denken voordat ik reageer.
Voor iedereen die het gevoel heeft niets te bieden te hebben
Als je ooit bent bevroren toen er een kans verscheen, als je je ooit een bedrieger voelde naast iemand met meer ervaring, als je ooit een bekende stem uit het verleden hebt gehoord die zei dat je het niet zult redden, precies midden in iets wat goed voor je had kunnen zijn, je bent niet alleen.
Opnieuw beginnen is niets om je voor te schamen. Leren is geen zwakte. En tijd nodig hebben voordat je ja zegt is geen gebrek, het is wijsheid.
Ik bouw mezelf langzaam op, elke dag. Ik leg de fundering, stap voor stap. Het voelt niet altijd genoeg. Maar ik leer erop te vertrouwen dat vooruit vooruit is, ook als het stil en langzaam gaat.
Met liefde, Elli
Bronnen & verder lezen
- Stephen Porges, The Polyvagal Theory (2011). Over de rol van het zenuwstelsel bij veiligheid, sociale verbinding en de bevriezingsreactie.
- Jeffrey Young, Janet Klosko & Marjorie Weishaar, Schema Therapy: A Practitioner’s Guide (2003). Over Vroege Onaangepaste Schema’s, met name Minderwaardigheid/Schaamte en Mislukking.
- Jeffrey Young & Janet Klosko, Reinventing Your Life (1993). Een toegankelijke gids om schema’s te herkennen en te helen.
- Albert Bandura, Self-Efficacy: The Exercise of Control (1997). Over hoe ons geloof in onze eigen competentie wordt gevormd door ervaring, sociaal voorbeeld, en wat vertrouwde anderen ons vertellen.
- Albert Bandura et al., “Self-Efficacy Beliefs as Shapers of Children’s Aspirations and Career Trajectories” (Child Development, 2001). Vrij toegankelijk via de publicatiepagina van Bandura.
- Edward Deci & Richard Ryan, Self-Determination Theory. Over autonomie, competentie en verbondenheid als menselijke basisbehoeften.
- Carol Dweck, Mindset: The New Psychology of Success (2006). Over het verschil tussen een vaste mindset en een groeimindset.
- Leon Festinger, Social Comparison Theory (1954). Over hoe we onszelf beoordelen ten opzichte van de mensen om ons heen.
- Marsha Linehan, Dialectische Gedragstherapie en het concept van de Wijze Geest.
- Kristin Neff, Self-Compassion: The Proven Power of Being Kind to Yourself (2011). Over het vervangen van zelfkritiek door warmte.
