Psychologie, empathie, morele uitschakeling en de evolutionaire oorsprong van wreedheid
De vraag die me achtervolgt
Waarom slaan mensen dieren, doen ze ze pijn, gewelddadig, met opzet, zonder enige reden?
Geweld tussen mensen kan ik begrijpen, ook al keur ik het niet goed. Mensen vechten uit angst, uit ideologie, uit blinde trouw aan ideeën die anderen niet delen. Maar dieren? Kleine dieren? Met wapens?
Ik heb te veel filmpjes gezien van katten, honden, wilde dieren, wezens die veel kleiner zijn dan wij, die pijn werd gedaan, niet omdat iemand bang was of zichzelf moest beschermen. Soldaten met geweren. Mensen met stenen. Wreedheid die gefilmd en gedeeld wordt alsof het vermaak is.
Ik snap het niet. Waarom hebben mensen die behoefte?
Wij zijn de soort die zich afvraagt wat dingen betekenen, die zich verwondert over bewustzijn, die discussieert over wat een leven waard is. Hoe is dat anders bij dieren? Ze leven. Ze voelen. Ze ademen. En tóch doen mensen dit? Ze zien een onschuldig leven, ze zien de natuur, en in plaats van het te respecteren, willen ze het overheersen of kapotmaken.
Het maakt me niet alleen verdrietig, het doet me lichamelijk pijn. Ik voel iets in mijn lijf verkrampen als ik eraan denk, aan die zieke, duistere, walgelijke daden. Niet alleen tegen andere mensen (niet dat dát goed te praten is), maar tegen kleine dieren die zich niet kunnen verweren. Dieren die geen wapens of samenlevingen hebben om hen te beschermen.
Waarom zoveel woede? Wat willen ze daarmee bereiken? Wat proberen ze daarmee te voelen of te begrijpen?
Wat de psychologie ons vertelt: negen drijfveren voor dierenmishandeling
Het fundamentele onderzoek naar dit onderwerp komt van Kellert en Felthous, die in 1985 zowel criminelen als niet-criminelen bestudeerden en negen verschillende drijfveren voor dierenmishandeling identificeerden.
Daarbij gaat het onder meer om macht en controle uitoefenen over een ander levend wezen, een dier iets betaald zetten voor wat het deed, vooroordeel tegen een bepaalde soort of een ras dat als “minderwaardig” wordt gezien, een dier gebruiken om agressie op af te reageren, bewust het eigen vermogen tot geweld vergroten, plezier halen uit het lijden van een dier, iemands huisdier kwetsen om de baas pijn te doen, woede die voor een onbereikbaar doelwit bedoeld is verleggen naar een makkelijker slachtoffer, en, in de meest verontrustende gevallen, genot beleven aan het pijn doen op zich.
Elke drijfveer is anders. En elke vraagt om een andere reactie, zowel van justitie als van de zorg. Er bestaat geen enkel “type” mens dat dieren pijn doet, er is een ingewikkeld web van psychologische drijfveren, persoonlijke voorgeschiedenissen en sociale risicofactoren.
De mechanismen die wreedheid mogelijk maken
Morele uitschakeling
De theorie van morele uitschakeling van Albert Bandura beschrijft de sociaal-cognitieve processen die de innerlijke morele rem van een mens tijdelijk uitzetten. Door die processen kunnen mensen onethisch gedrag vertonen terwijl ze toch een goed beeld van zichzelf houden en zichzelf niets verwijten. Mensen die wreedheid begaan, zien zichzelf niet als monsters. Ze bouwen voor zichzelf een verhaal op, met rechtvaardigingen en uitleg, waardoor hun daden ineens “aanvaardbaar” voelen.
Tekorten aan empathie, zowel aangeboren als aangeleerd
Neurobiologisch gezien gaat wreedheid gepaard met een complex samenspel van hersengebieden. De amygdala stuurt emotionele reacties zoals woede of angst aan. De prefrontale cortex reguleert morele besluitvorming. Bij sadistische personen kan het beloningssysteem, met name het ventrale striatum, geactiveerd worden bij het zien van andermans pijn. Empathie steunt op de anterieure cingulate cortex en de insula, die ons helpen het lijden van een ander te voelen. Tekorten in deze gebieden, of ze nu aangeboren zijn (zoals bij psychopathie) of aangeleerd door herhaalde ongevoeligheid, kunnen wreed gedrag versterken.
Macht en controle
Thuis, achter de voordeur, kwetsen mensen dieren vaak om macht te laten zien, woede te uiten, te straffen, angst aan te jagen en onderwerping af te dwingen. Dat het dier klein en weerloos is, is geen toeval, dat is juist het punt. Mensen die zich in hun eigen leven machteloos voelen, zoeken soms die ene relatie waarin ze volledig de baas kunnen zijn. Zowel dierenmishandeling als pesten worden in verband gebracht met een hang naar macht en een gebrek aan cognitieve empathie.
Trauma-cycli
Onderzoek heeft aangetoond dat dieren vaak verweven zitten in de bredere psychologische kaders van kinderen. De omgang van kinderen met dieren wordt gevormd door wat ze geleerd hebben en weerspiegelt vaak hun bredere omgeving. Kinderen kunnen dieren interpreteren als minder bedreigend en mogelijk als “veiligere” doelwitten om gedrag op te oefenen dat ze anders zouden onderdrukken. Geweld binnen het gezin, met name mishandeling door de vader en alcoholisme, kwam aanzienlijk vaker voor bij agressieve criminelen met een voorgeschiedenis van dierenmishandeling in hun jeugd.
Ongevoeligheid
Het plegen van wreedheid, vooral herhaaldelijk, kan de emotionele reactie van een mens op lijden afstompen. Na verloop van tijd wordt het hierdoor makkelijker om te escaleren naar ernstigere vormen van agressie. Daarom wordt dierenmishandeling soms beschreven als een “emotionele repetitie” voor verder schadelijk gedrag.
Het spektakel: gefilmde wreedheid en groepsdynamiek
Wanneer wreedheid gefilmd en gedeeld wordt, komen er extra psychologische dynamieken in het spel: sociale vertoning (kracht of dominantie bewijzen aan een groep), het ontmenselijkende effect van het bekijken van de daad via een scherm, en, in gemilitariseerde contexten, institutionele ongevoeligheid. Het filmen sluit ook aan bij Bandura’s begrip van de spreiding van verantwoordelijkheid. Wanneer een publiek lacht, wanneer de likes zich opstapelen, wordt wreedheid geherkaderd als vermaak en lost de individuele morele verantwoordelijkheid op in de massa.
Kunnen mensen zonder empathie het leren?
Dit was nog een vraag die maar bleef rondzingen in mijn hoofd: zijn er gevallen waarin mensen zonder enige empathie toch konden begrijpen wat empathie is en iets voor anderen konden voelen?
De empathie-schakelaar
Een hersenscanonderzoek dat in Nederland werd uitgevoerd door Christian Keysers en zijn team aan het Nederlands Herseninstituut toonde aan dat personen met psychopathie verminderde empathie hebben terwijl ze de pijn van anderen zien, maar dat ze, wanneer hun expliciet wordt gevraagd om mee te voelen, hun empathie kunnen activeren. Aan het onderzoek namen 18 deelnemers met psychopathie deel en een controlegroep van 26. Toen de psychopathische deelnemers de opdracht kregen om te proberen mee te voelen terwijl ze video’s bekeken van mensenhanden die elkaar op liefdevolle of pijnlijke manieren aanraakten, lieten hun hersenen evenveel activiteit zien in empathie-gerelateerde gebieden als de controlegroep.
Keysers concludeerde dat psychopathische personen wel degelijk empathie hebben, ze staat alleen niet altijd aan. Wat dat voor therapie betekent is belangrijk: het doel is misschien niet om psychopaten van de grond af aan empathie te leren, maar om hen te helpen die empathie de hele tijd aan te houden. Om iets wat bewuste moeite kost, om te zetten in iets vanzelfsprekends.
Het geval van James Fallon: een “prosociale psychopaat”
Terwijl hij aan UC Irvine hersenscans van seriemoordenaars bestudeerde, deed neurowetenschapper James Fallon tegelijkertijd een Alzheimeronderzoek waarbij hij hersenscans van zijn eigen familie als controle gebruikte. Hij ontdekte dat zijn eigen brein dezelfde patronen vertoonde als die van de seriemoordenaars. Genetische tests onthulden dat hij hoogrisico-allelen voor agressie, geweld en lage empathie had, waaronder een variant van het MAO-A-gen dat in verband wordt gebracht met agressief gedrag.
Uiteindelijk concludeerde hij dat hij inderdaad een psychopaat was, alleen een “prosociale”. Nadat hij dit over zichzelf had ontdekt, begon hij bewust gedrag tegen te houden waarmee hij anderen emotioneel zou kunnen kwetsen. Hij werd attenter en leerde mensen “opnieuw lief te hebben” door bewondering voor ze te voelen. Zijn verhaal laat iets belangrijks zien: je biologie bepaalt niet je lot. Dat hij in zijn jonge jaren veel warmte kreeg, heeft hem waarschijnlijk sterk beschermd.
Kan empathie ontwikkeld worden?
Programma’s die de nadruk leggen op emotionele regulatie en mindfulness hebben veelbelovende resultaten laten zien bij het helpen van mensen met psychopathische kenmerken om de emotionele toestanden van anderen te herkennen en zich ertoe te verhouden. Empathietraining met rollenspellen of verteltechnieken heeft sommige mensen in staat gesteld zich beter te verbinden met de gevoelens van anderen. Toch is het waarschijnlijk het meest effectief als het vroeg begint, voordat geweld een manier van leven is geworden. Onderzoeker Essi Viding aan UCL Londen heeft aangetoond dat een gevoelloze, emotieloze subgroep van kinderen met een gedragsstoornis al lijkt te ontbreken aan spontane empathie.
Zoals Arielle Baskin-Sommers aan Yale heeft opgemerkt, is het probleem niet dat psychopaten volledig zonder empathie zitten, maar dat ze het natuurlijke vermogen missen om het gemakkelijk te doen. Het feit dat dit vermogen lijkt te veranderen afhankelijk van de situatie, is in haar ogen een hoopvol teken.
Maar hoe zit het met mensen die wél empathie hebben?
Dit is het deel dat me het meest schokte: wat als mensen empathie hebben en toch deze daden begaan? Kan iemand empathie voelen en dan alsnog voor wreedheid kiezen?
Het antwoord is, volgens het onderzoek, ja. En het komt veel vaker voor dan we willen geloven.
Bandura zelf stelde rechtstreeks dat grootschalige onmenselijkheden vaak worden begaan door mensen die in andere aspecten van hun leven medelevend zijn. Ze kunnen zich zelfs tegelijkertijd medelevend en wreed gedragen, afhankelijk van wie ze in hun categorie van menselijkheid opnemen en uitsluiten.
Dit is precies hoe “goede” mensen zich “slecht” gedragen. Het is niet dat ze niet tot emotionele empathie in staat zijn, maar dat ze psychologische trucs kunnen inzetten die hun innerlijke morele rem uitschakelen en hun emotionele reacties, waaronder empathie, onder bepaalde omstandigheden kortsluiten.
Bandura’s acht mechanismen van morele uitschakeling
Bandura identificeerde acht specifieke cognitieve mechanismen waarmee mensen met functionerende morele systemen die kunnen omzeilen. Dit zijn morele rechtvaardiging (“het is voor een goed doel”), eufemistische benaming (marteling “verscherpt verhoor” noemen), voordelige vergelijking (“anderen doen erger”), verplaatsing van verantwoordelijkheid (“ik volgde alleen maar bevelen op”), spreiding van verantwoordelijkheid (“iedereen deed het”), vervorming van de gevolgen (“niemand raakte echt gewond”), ontmenselijking (het slachtoffer zien als iets minder dan voelend), en toeschrijving van schuld (“de hond beet eerst”).
Toegepast op dierenmishandeling verklaren deze mechanismen hoe iemand een dier kan kwetsen en zichzelf toch als een fatsoenlijk mens kan zien. “De kat was verwilderd, het was ongedierte.” “Het is gewoon ongediertebestrijding.” “Ik ben tenminste niet zo erg als de bio-industrie.” “Mijn sergeant zei dat we de honden moesten neerschieten.” “Het is maar een dier, het voelt geen pijn zoals wij.”
Hoe context het karakter overstemt
Philip Zimbardo, die het Stanford-gevangenisexperiment uitvoerde, stelde dat de grens tussen goed en kwaad poreus is, ieder van ons kan eroverheen stappen. In het Milgram-experiment van 1961 gaf vijfenzestig procent van de deelnemers wat zij dachten dat de hoogste schok van 450 volt was, ondanks het zichtbare ongemak van de leerling. Het waren gewone mensen. Na verloop van tijd gingen de deelnemers neerkijken op de leerlingen en noemden hen “waardeloos” en “straf verdiend”.
Zimbardo identificeerde hoe mensen tot schadelijk gedrag worden verleid: bied een ideologie aan om overtuigingen te rechtvaardigen, laat mensen een kleine eerste stap richting schade zetten en breid die dan geleidelijk uit, laat degenen die de leiding hebben overkomen als een “rechtvaardige autoriteit”, en spreid de verantwoordelijkheid zodat niemand zich individueel verantwoordelijk voelt.
Empathie is van nature selectief
Empathie spreekt het sterkst aan bij degenen met wie we ons verbonden voelen. De keerzijde is dat bij degenen met wie we ons niet verbonden voelen, waaronder dieren, en zeker onbekende dieren, de remmende werking van empathie zwakker is of helemaal ontbreekt. De meeste mensen leven met een morele grens rond hun empathie. Hun eigen hond zit binnen de cirkel. Een zwerfkat misschien wel, misschien niet. Een wild dier waarschijnlijk niet. Die cirkel kan groter of kleiner worden, afhankelijk van cultuur, stemming, groepsdruk, ideologie en hoe ver iemand moreel ontwikkeld is.
De hoopgevende tegenbevinding
Onderzoek heeft aangetoond dat empathie, spiritualiteit en veerkracht zwak maar negatief samenhangen met morele uitschakeling. Met andere woorden: hoe meer empathie iemand ontwikkelt en in de praktijk brengt, hoe moeilijker het wordt om moreel uit te schakelen. Bovendien bleek morele uitschakeling de schakel te zijn tussen empathie en gewelddadig antisociaal gedrag. Dat betekent dat empathie op zichzelf geen geweld voorkomt. Het voorkomt geweld doordat het die morele uitschakeling moeilijker maakt.
Je beschermt je dus niet tegen wreedheid door alleen maar empathie te voelen. Je beschermt je ertegen door die empathie zó sterk te maken dat ze niet zomaar opzij te zetten is.
De evolutionaire oorsprong: waar komt empathie vandaan?
De sleutelonderzoeker hier is Frans de Waal, een Nederlandse primatoloog verbonden aan Emory University. In zijn artikel uit 2008 in de Annual Review of Psychology betoogde hij dat empathie evolueerde voor verwanten en nauwe sociale partners. Zijn studies bij primaten tonen de aanwezigheid van empathie bij verschillende soorten aan, chimpansees troosten verdrietige soortgenoten, maar ook de grenzen ervan, die vaak beperkt blijven tot de eigen groep. Een overzichtsartikel uit 2024 in Biological Reviews bevestigde dit patroon.
Het evolutionaire model van De Waal stelt dat empathisch gedrag eerst evolueerde voor verwanten, en zich vervolgens geleidelijk uitbreidde naar minder nauwe verwanten, partners, niet-verwante leden van dezelfde clan, en uiteindelijk anderen.
Neurochemisch bewijs ondersteunt dit. Studies wijzen erop dat oxytocine, het zogenaamde “bindingshormoon”, je niet vriendelijk maakt voor iedereen. Het bevordert altruïsme binnen de eigen groep, voorkeur voor de eigen etnische groep en bescherming van kwetsbare leden van de eigen groep, maar mogelijk meer vijandigheid of onverschilligheid tegenover buitenstaanders.
Peter Singer betoogde in zijn klassieke werk The Expanding Circle dat altruïsme begon als een genetisch gefundeerde drang om de eigen verwanten en gemeenschapsleden te beschermen, maar zich heeft ontwikkeld tot een bewust gekozen ethiek met een uitdijende cirkel van morele betrokkenheid. Hij toonde aan dat menselijke ethiek niet alleen door biologie verklaard kan worden. Het is ons vermogen tot redeneren dat morele vooruitgang mogelijk maakt, door onze altruïstische neigingen te veralgemenen of universeel te maken voorbij de groepen waar we biologisch geneigd zijn om om te geven.
De Waal bevestigde zelf dat uitbreiding mogelijk is, maar inspanning vereist. Al deze neigingen zijn aangeboren, merkte hij op, maar ze zijn allemaal onderhevig aan invloeden uit de omgeving. Niets ligt voor altijd vast. Empathie is trainbaar en kan worden uitgebreid.
Een uitdagend perspectief
Sommige onderzoekers betwisten de gangbare opvatting door te stellen dat empathie misschien helemaal niet is geëvolueerd om altruïsme te ondersteunen. Armin Schulz aan de University of Kansas suggereert dat empathie mogelijk is geëvolueerd om bestaande egoïstische neigingen te ondersteunen, om je te helpen voorspellen wanneer iemand op het punt staat je aan te vallen, iemand te manipuleren, uit te vogelen wie zwak is, leugens te ontdekken of sociaal voordeel te behalen.
Het vermogen om te voelen wat anderen voelen is een instrument. En zoals elk instrument kan het worden gebruikt voor samenwerking of voor uitbuiting. Een oplichter leest emoties briljant. Een manipulatief persoon gebruikt empathie om precies te vinden waar hij je kan kwetsen. Een roofdier gebruikt het om kwetsbare doelwitten te herkennen.
Als deze opvatting zelfs maar gedeeltelijk klopt, betekent het dat empathie en wreedheid geen tegenpolen op één schaal zijn. Ze kunnen in dezelfde persoon naast elkaar bestaan, omdat het vermogen om te begrijpen wat een ander wezen voelt niet automatisch de motivatie oplevert om dat wezen tegen pijn te beschermen.
De waarheid ligt waarschijnlijk ergens daartussenin: empathie is waarschijnlijk geëvolueerd onder meerdere selectiedrukken tegelijk, sommige prosociaal, sommige in eigenbelang. Welk aspect bij een bepaald persoon de overhand heeft, hangt af van ontwikkeling, omgeving en individuele neurologie.
Waar laat dat ons dan achter?
Ik begon dit onderzoek met een brandende, bijna lichamelijke vraag: waarom? En hoewel ik antwoorden vond, veel ervan pijnlijk om te lezen, vond ik ook iets dat me hoop gaf.
Empathie ligt niet vast. Ze kan groeien. Ze kan groter worden. De morele cirkel die bepaalt om wie we geven, is niet in onuitwisbare inkt getekend. Het kost moeite, het kost bewustzijn, het kost de bereidheid om naar ongemakkelijke waarheden over de mens te kijken, maar het kan.
Je beschermt je tegen wreedheid niet door op het moment zelf empathie te voelen. Je beschermt je ertegen door een soort empathie op te bouwen die niet zomaar opzij te zetten is, niet door ideologie, niet door groepsdruk, niet door de gemakkelijke verhalen die we onszelf vertellen om weg te kunnen kijken.
Als jij iemand bent die lichamelijk pijn voelt bij de gedachte aan dierenleed, dan ben je niet zwak. Je overdrijft niet. Je draagt iets belangrijks met je mee: een empathie die weigert om uitgeschakeld te worden. En dat doet er meer toe dan je weet.
Hulpbronnen
Als je in Nederland getuige bent van dierenmishandeling:
Bel 144 (“Red een dier”) om de Dierenpolitie te bereiken, of doe anoniem melding via Meld Misdaad Anoniem op 0800-7000.
Als je ergens anders woont:
Het melden verloopt van land tot land anders, dus de veiligste eerste stap is je lokale politie, zeker als een dier in direct gevaar verkeert. Voor richtlijnen over wat je kunt doen en wie je kunt benaderen, waar je je ook bevindt, heeft FOUR PAWS International een duidelijke gids: What to do if you recognise abuse of animals. De meeste landen hebben ook een nationale dierenwelzijnsorganisatie, zoals de RSPCA in het VK, die kan helpen. Om die te vinden waar jij woont, houdt Wikipedia een land-voor-land lijst van dierenwelzijnsorganisaties bij die meer dan vijftig landen bestrijkt.
Organisaties die belangrijk werk doen:
De Dierenbescherming (dierenbescherming.nl), Animal Rights NL (animalrights.nl), AAP (aap.eu) voor de redding van exotische dieren, en lokale Dierenambulance-diensten.
Voor verder lezen:
Frans de Waal, The Age of Empathy (2009). Philip Zimbardo, The Lucifer Effect (2007) en zijn TED Talk “The Psychology of Evil.” Christian Keysers, The Empathic Brain (2011). James Fallon, The Psychopath Inside (2013). Peter Singer, The Expanding Circle (1981/2011).
Onderzoekscentra:
Het Nederlands Herseninstituut in Amsterdam (nin.nl), de thuisbasis van Keysers’ Social Brain Lab. Het Greater Good Science Center aan UC Berkeley (greatergood.berkeley.edu) voor toegankelijke artikelen over empathieonderzoek.
Deze post is samengesteld uit een diepgaand onderzoeksgesprek. De vragen zijn van mij. Het onderzoek hielp me het te begrijpen, ook toen de antwoorden moeilijk te verdragen waren. Ik hoop dat het jou ook helpt het te begrijpen.
Met liefde, Elli
